ERBAA CBS

📍 1. Erbaa'nın coğrafi konumu

Erbaa, Tokat iline bağlı bir ilçedir ve Karadeniz Bölgesi ile İç Anadolu'ya geçiş kuşağında, Yeşilırmak Havzası içinde yer alır. Haritada kesikli lacivert çizgiyle gösterilen idari sınır, OpenStreetMap'in Erbaa ilçe sınırı verisidir; bu sınırın kapladığı kutu yaklaşık – kuzey-güney ve – doğu-batı genişliğindedir (uygulama tarafından sınır geometrisinden hesaplanmıştır).

Erbaa'nın coğrafi künyesi. Aşağıdaki değerler resmî ve akademik kaynaklardan derlenmiştir. Kaynaklar arasında çelişen değerler gizlenmemiş, yan yana verilmiştir — çünkü bir CBS çalışmasında verinin belirsizliğini saklamak, veriyi uydurmak kadar hatalıdır.

Erbaa'nın yeri bir kez değiştirilmiştir — bu, ilçenin doğal afetlerle ilişkisini anlatan en çarpıcı gerçektir. 20 Aralık 1942 Erbaa–Niksar depremi (Ms 7,0–7,2) şehri büyük ölçüde yıkmış, Erbaa'da 534 kişi hayatını kaybetmiştir; 1939 Erzincan ve 1940 Erbaa depremleriyle birlikte üst üste gelen yıkımlar sonrası 1944'te Bakanlar Kurulu kararıyla şehir, bulunduğu yerden yaklaşık 2 km güneye ("Ardıçlık" mevkiine) taşınmıştır. Taşınma gerekçesi olarak yerleşimin Kuzey Anadolu Fayı üzerinde olması ve zemininin alüvyal malzemeden oluşması gösterilmiştir. [Yılmaz, A., Şahin, K., Şahin, M.H. (2013), "Depreme Bağlı Yeri Değiştirilen Bir Şehir: Erbaa, Tokat", Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(24), 415–427]

Bu olay, bu projenin sorusuyla doğrudan ilgilidir: alüvyal ova tabanı hem deprem hem de su açısından hassas bir zemindir, ama aynı zemin tarım ve sanayi için en elverişli arazidir. Erbaa, bu ikilemin Türkiye'deki en açık örneklerinden biridir.

İlçenin en dikkat çekici coğrafi özelliği, dağlık alanlar arasına yerleşmiş geniş ve düz bir ova tabanına sahip olmasıdır. Haritayı Topoğrafik altlığa alıp yakınlaştırdığınızda eş yükselti eğrilerinin ova tabanında seyrekleşip çevredeki yükseltilerde sıklaştığı açıkça görülür. Bu ova tabanı, hem yerleşimin hem tarımın hem de sanayinin toplandığı alandır — yani beşerî faaliyetin tamamı aynı düzlük üzerinde yığılmıştır.

🌊 2. Kelkit Çayı ve hidrografik yapı

Kelkit Çayı, Erbaa Ovası'nı boydan boya kat eden ana akarsudur ve Yeşilırmak'ın önemli bir koludur; ikisi de bu haritada waterway=river olarak işaretli kalın mavi çizgilerdir. Uygulamanın harita verisinden ölçtüğü değerlere göre ilçe sınırları içinde:

• Irmak/çay uzunluğu (Kelkit Çayı + Yeşilırmak + diğer river kayıtları): –
• Adlandırılmış dere uzunluğu: –
• Sulama kanalı uzunluğu: –
• Su yüzeyi (göl / baraj gölü) alanı: –

Sulama kanallarının bu kadar uzun ve yoğun bir şebeke oluşturması tek başına bir bilgi verir: ova tabanı sulanabilir tarım arazisi olarak kullanılmaktadır ve akarsudan beslenen bir su yönetimi altyapısı kurulmuştur. Akarsu yataklarının etrafındaki düzlükler, akarsuyun taşıdığı malzemeyle zaman içinde oluşmuş alüvyal (taşkın kökenli) dolgu alanlarıdır; jeomorfolojik olarak bir ovanın böyle düz olması, o düzlüğün geçmişte akarsu tarafından biçimlendirildiğini gösterir.

Kelkit Çayı ve Erbaa Ovası — kaynaklı bilgiler.

Tablodaki kil vurgusu tesadüfi değildir: Erbaa'da tuğla-kiremit sanayisinin gelişmiş olmasının nedeni, ovanın alüvyal dolgusundaki kildir. Yani sanayinin türü bile ovanın akarsu kökenli oluşumuyla açıklanabilmektedir.

Bir akarsuyun taşkın yatağı, kendi ovasını oluşturan alanın ta kendisidir. Bu nedenle ova tabanındaki arazi kullanımı ile akarsu davranışı birbirinden ayrı düşünülemez.

🏘️ 3. Yerleşim alanlarının akarsularla ilişkisi

Yerleşim katmanı açıldığında görülen düzen tesadüfi değildir: yerleşim alanları ağırlıklı olarak ova tabanında ve akarsu/dere hatları boyunca sıralanır. Bunun tarihsel nedenleri açıktır — içme ve sulama suyuna erişim, düz ve işlenebilir arazi, ulaşım kolaylığı. Uygulama, seçtiğiniz tampon mesafesine göre kaç yerleşim noktasının akarsuya o mesafeden daha yakın olduğunu canlı olarak sayar:

• Haritadaki yerleşim noktası (şehir/köy/mahalle) sayısı: –
• 500 m tampon içinde kalan yerleşim noktası: – (–)
• Yerleşim alanı (poligon) toplamı: –, bunun tampon içinde kalan kısmı: – (–)

Bu sayılar bir risk hükmü değildir; yalnızca mekânsal yakınlığın ölçüsüdür. Ancak coğrafyada yakınlık, etkileşim olasılığının en temel göstergelerinden biridir.

🏭 4. Sanayi bölgelerinin konumu

Sanayi katmanı, Erbaa'da sanayi faaliyetinin dağınık değil belirli odaklarda kümelenmiş olduğunu gösterir. Haritada başlıca üç tür sanayi alanı ayırt edilebilir:

• Erbaa Organize Sanayi Bölgesi (OSB) — planlı, sınırları belirli, ilçe merkezinin kuzeyinde, ova tabanında yer alan en büyük sanayi alanı.
• Erbaa Sanayi Sitesi — küçük sanayi/atölye tipi kullanım, yerleşim dokusuna daha yakın.
• Tek tek fabrika alanları — özellikle tuğla-kiremit ve ağaç ürünleri tesisleri. Tuğla-kiremit sanayisinin varlığı coğrafi olarak anlamlıdır: bu sanayi hammadde olarak kil kullanır ve kil, akarsu ovalarının alüvyal dolgusunda bulunur. Yani bu tesislerin ova tabanında olması bir tercihten çok hammaddenin konumundan kaynaklanır.

Erbaa OSB — kaynaklı künye bilgileri. (Haritadaki poligon OpenStreetMap verisidir; aşağıdaki sayısal bilgiler kurumsal kaynaklardan derlenmiştir.)

Uygulamanın harita verisinden hesapladığı değerler:

• Sanayi amaçlı işaretli alan sayısı: –
• Toplam sanayi alanı: –
• OSB alanı: –
• OSB sınırı ile en yakın akarsu (Kelkit Çayı/Yeşilırmak) ekseni arasındaki en kısa mesafe: –
• OSB'nin ilçe merkezine (Erbaa yerleşim noktası) kuş uçuşu uzaklığı: –

OSB'nin akarsulara uzaklığı — ölçülmüş değerler. Aşağıdaki tablo, OSB sınırının köşe noktaları ile her akarsu ekseni arasındaki en kısa mesafenin uygulama tarafından hesaplanmasıyla üretilmiştir. Hiçbir değer elle yazılmamıştır.

Bu tablonun söylediği şey nettir ve yorum değil ölçümdür: Erbaa OSB, ova tabanında akarsu ekseninin hemen yanında yer almaktadır. Buradan çıkarılabilecek doğru ifade şudur: "OSB alanı hidrolojik unsurlarla doğrudan komşudur; dolayısıyla taşkın yönetimi ve su kalitesi açısından incelenmesi gereken bir konumdadır." Buradan çıkarılamayacak ifade ise şudur: "OSB kesin olarak sel riski altındadır" — çünkü bunu söylemek için yükseklik modeli, akım verisi ve hidrolik modelleme gerekir; bu çalışmada bunlar yoktur.

⚠️ 5. Sanayi alanları ile olası sel / su baskını riskinin mekânsal ilişkisi

Bu, projenin asıl sorusudur ve tam da burada dikkatli bir dil kullanmak gerekir. Elimizde resmî bir taşkın sahası haritası olmadığı için "sanayi bölgesi sel riski altındadır" biçiminde bir sonuç yazılamaz. Yazılabilecek olan şudur:

Harita üzerindeki katmanların karşılaştırılması, sanayi alanlarının hidrolojik unsurlara mekânsal yakınlığının incelenmesine olanak sağlamaktadır.

Tampon analizinin ölçtüğü değerler, seçilen mesafeye göre şöyledir:

Bu tablonun okunuş biçimi şöyle olmalıdır: tampon mesafesi büyüdükçe kesişen sanayi alanı oranı artar. Bu artış, riskin arttığını değil, sanayi alanlarının akarsu ağına göre hangi mesafe aralığında yoğunlaştığını gösterir. Öğrenci sunumunda doğru cümle şudur: "Sanayi alanlarının belirgin bir bölümü, akarsu ekseninden X metre içinde kalmaktadır; dolayısıyla bu alanlar hidrolojik unsurlarla doğrudan komşudur ve taşkın yönetimi açısından incelenmesi gereken alanlardır."

Resmî verinin eklediği boyut. Bu projede tampon analizinin yanında resmî taşkın risk verisi de kullanılabildiği için, ölçülen yakınlık bir belgeyle karşılaştırılabilmektedir. SYGM'nin güncel planına göre Erbaa'da – dere taşkın riski açısından sınıflandırılmış, – yerleşim taşkın riskli yerleşim olarak listelenmiş ve DSİ tarafından – noktada yapısal tedbir planlanmıştır. Aynı belgeye göre yalnızca Erbaa ilçe merkezinde Q500 senaryosunda – etkilenebilecek, toplam ekonomik zarar – olarak hesaplanmıştır. Bu rakamlar bizim tahminimiz değil, resmî planın hesabıdır (bkz. Resmî Taşkın Risk Verileri).

🧩 6. Arazi kullanımı ve doğal afet ilişkisi

Erbaa örneği, coğrafyanın temel bir gerilimini çok net gösterir. Bir akarsu ovasının insanı çeken bütün özellikleri — düz arazi, verimli alüvyal toprak, suya erişim, kolay ulaşım — aynı zamanda o alanın akarsu davranışına açık olmasının sonucudur. Yani yerleşimi, tarımı ve sanayiyi ovaya çeken nedenlerle, ovayı su hareketine duyarlı kılan nedenler aynı coğrafi süreçtir.

Buradan çıkan ve doğrulanmış veri gerektirmeyen, mantıksal olarak savunulabilir sonuçlar:

• Ova tabanında arazi kullanımı yoğunlaşmıştır (haritada görülebilir).
• Yerleşim, sanayi ve ulaşım ağı aynı düzlüğü paylaşmaktadır (katmanlar üst üste bindirildiğinde görülebilir).
• Bu nedenle ovada gerçekleşecek herhangi bir hidrolojik olayın etkileyebileceği unsur çeşitliliği yüksektir — tek bir alanda hem yerleşim hem üretim hem ulaşım bulunur.
• Sanayi alanları söz konusu olduğunda mesele yalnızca yapısal zarar değildir; sanayi tesislerinin depoladığı malzeme nedeniyle su kalitesi boyutu da gündeme gelir. Bu, bu proje kapsamında ölçülmemiş, yalnızca dikkate alınması gereken bir başlık olarak belirtilmiştir.

🔬 7. Yöntem ve sınırlılıklar

Bir CBS çalışmasının en önemli bölümü, neyi bilmediğini açıkça yazdığı bölümdür.

• Veri kaynağı: Bütün vektör katmanlar OpenStreetMap'ten (ODbL lisansı) Overpass API ile Erbaa ilçe sınırı içinden çekilmiş, Ramer–Douglas–Peucker algoritmasıyla sadeleştirilmiş ve bu dosyaya gömülmüştür. OSM gönüllü katkıya dayanır; bu nedenle eksiklik içerebilir (örneğin haritada işaretli olmayan bir fabrika gerçekte var olabilir).
• Tampon analizi resmî taşkın haritası değildir. Gerçek bir taşkın sahası; yükseklik modeli (DEM), akım gözlem verileri, yağış tekerrür analizi ve hidrolik modelleme ile belirlenir. Bu çalışmadaki tampon yalnızca Öklid mesafesine dayanır ve topoğrafyayı hesaba katmaz.
• Eğim ve yükselti verisi kullanılmamıştır. Bu nedenle "su nereye akar" sorusu bu haritadan cevaplanamaz; yalnızca Topoğrafik altlık üzerinden gözle yorumlanabilir.
• Sel/su baskını olay kayıtları yalnızca kaynağı gösterilebildiği durumda haritaya eklenmiştir; kaynağı doğrulanamayan olaylar bilinçli olarak eklenmemiştir. Olay işaretçilerinin konumu, haberlerde nokta koordinat verilmediği için ilgili köy/mahallenin merkez noktasıdır (yaklaşık konum olarak işaretlenmiştir).
• Resmî risk verisi tablo ve nokta verisidir, alan verisi değildir. SYGM belgelerinden alınan risk seviyeleri ve DSİ tedbir koordinatları haritadadır; ancak taşkın yayılım alanı (poligon) verisi kamuya açık yayımlanmadığı için haritada taşkın sahası gösterilememektedir.
• Resmî belgede geçen bazı dereler haritada yoktur. Killik, Çakırali, Killik Yankol, Büyük Dere, Bölücek, Çarşağın ve Kolcu dereleri OpenStreetMap'te bu adlarla kayıtlı olmadığından çizilmemiştir — yerleri tahmin edilerek çizilseydi bu bir veri uydurma olurdu.
• Nüfus değeri OSM etiketinden alınmıştır ve ait olduğu yıl OSM verisinde belirsizdir; resmî nüfus için TÜİK/ADNKS kaynağına bakılmalıdır.

Erbaa ilçesine ait akarsu ağı, yerleşim alanları, sanayi alanları ve ulaşım ağı katmanlarının aynı harita üzerinde üst üste bindirilmesi, ilçedeki beşerî faaliyetin büyük bölümünün akarsu tarafından biçimlendirilmiş ova tabanında toplandığını göstermektedir. Uygulamanın kendi hesapladığı tampon analizine göre, seçilen 500 m mesafede sanayi alanlarının –'ı ve yerleşim alanlarının –'ı akarsu eksenine bu mesafeden daha yakın konumdadır.

Bu yakınlık, resmî veriyle de örtüşmektedir: uygulamanın ölçtüğüne göre OSB sınırına en yakın akarsu olan İmbat Deresi (≈8 m), SYGM'nin resmî sınıflamasında YÜKSEK taşkın riski sınıfındadır ve DSİ tarafından 2024–2026 döneminde yatak düzenlemesi planlanmıştır; ikinci en yakın akarsu Kelkit Çayı (≈38 m) ise ORTA risk sınıfındadır. Aynı belgeye göre Erbaa ilçe merkezinde Q500 senaryosunda – etkilenebilir. Yani bu çalışmanın ölçtüğü mekânsal yakınlık, resmî planların da üzerinde durduğu bir konuma işaret etmektedir.

Yine de bu değerler, tek başına bir afet riski hükmü değildir; mekânsal yakınlığın ölçüsüdür. Resmî taşkın tehlike haritaları, yükseklik modeli ve akım verileri olmadan bir alanın taşkına maruz kalıp kalmayacağı söylenemez. Ancak CBS'nin bu çalışmada gösterdiği şey şudur: hidrolojik unsurlar ile üretim ve barınma alanları Erbaa'da birbirinden ayrı değil, iç içe konumlanmıştır. Bu iç içelik, taşkın yönetimi çalışmalarının neden yalnızca akarsu yatağıyla değil, ovadaki arazi kullanımının bütünüyle ilgilenmek zorunda olduğunu açıklar.

Çalışmanın ikinci sonucu yöntemle ilgilidir: aynı haritada katmanları açıp kapatmak, metin okumakla fark edilemeyecek bir ilişkiyi tek bakışta görünür kılmaktadır. Sanayi katmanı tek başına açıldığında yalnızca "sanayi nerede" sorusu cevaplanır; akarsu katmanı da açıldığında ise "sanayi neye göre nerede" sorusu cevaplanabilir hâle gelir. CBS'nin coğrafya dersine kattığı asıl beceri budur.

Bu çalışma, CBS kullanılarak doğal afetler ile beşerî faaliyetler arasındaki mekânsal ilişkinin incelenmesine yönelik bir örnektir.